Lahey sistemi ile uluslararası tasarım tescili, tek bir başvuruyla Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü nezdinde birden fazla ülkede endüstriyel tasarımların korunmasını sağlayan merkezi bir tescil mekanizmasıdır. Türkiye’de yerleşik hak sahipleri, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) kapsamındaki tasarım haklarını bu uluslararası anlaşma yoluyla sınır ötesine taşıyarak maliyet ve zaman tasarrufu elde ederler.

Lahey sistemi ile uluslararası tasarım tescili nedir?

Lahey sistemi, endüstriyel tasarımların tek bir dilde, tek bir para birimiyle ve tek bir merkezden yapılan başvuruyla birden çok ülkede tescil edilmesini sağlayan uluslararası bir koruma rejimidir. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO) tarafından idare edilen bu sistem, tasarımcıların her ülkede ayrı bir patent vekili tutma ve bağımsız ulusal başvurular hazırlama zorunluluğunu tamamen ortadan kaldırır.

Bu sistemin temel dayanağı, Endüstriyel Tasarımların Uluslararası Tesciline İlişkin Lahey Anlaşması ve Türkiye’nin taraf olduğu 1999 Cenevre Metni hükümleridir. Sistem, tescil sahiplerine yalnızca ilk başvuru anında değil; tescilin yenilenmesi, unvan veya adres değişiklikleri ile devir gibi sonraki tüm işlemlerde de merkezi bir sicil üzerinden yönetim kolaylığı sağlar.

Merkezi tescil yapıldığında, her üye ülke kendi mevzuatı çerçevesinde başvuruyu inceleme hakkını saklı tutar. Bir üye ülke ofisi kendi ulusal kanunlarına aykırılık tespit etmezse, başvuru o ülkede doğrudan ulusal tescil hükmü kazanır. Böylece koruma kapsamı, tescilin yapıldığı her bir hedef ülkede bağımsız bir hak olarak varlığını sürdürür.

Lahey sistemi üzerinden kimler uluslararası tasarım başvurusu yapabilir?

Lahey sistemi üzerinden uluslararası tasarım başvurusu yapabilmek için başvuru sahibinin Lahey Anlaşması’na taraf olan bir ülkede belirli bir hukuki bağa sahip olması zorunludur. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları, Türkiye’de ikamet eden gerçek kişiler veya Türkiye sınırları içinde ticari ya da sınai bir işletmesi bulunan tüm tüzel kişiler bu imkandan yararlanabilir.

Sistemden faydalanmak isteyen hak sahiplerinin taşıması gereken nitelikler şunlardır:

  • Lahey Anlaşması’na taraf bir ülkenin vatandaşı olmak,
  • Taraf ülkelerden birinde yerleşim yeri (ikametgah) sahibi olmak,
  • Taraf ülkelerden birinde fiilen ve ciddi bir sınai veya ticari faaliyette bulunmak.

Antalya genelinde faaliyet gösteren ve özgün mobilya, ambalaj, aydınlatma veya mermer işleme tasarımları üreten yerel işletmeler ile ihracatçılar, Türkiye’deki ticari ikametgahları üzerinden WIPO nezdinde uluslararası başvuru yapma hakkına sahiptir. Başvuru sahibinin Türkiye’de daha önce yapılmış tescilli bir tasarımı bulunması şart değildir; doğrudan uluslararası tescil talebi ile süreç başlatılabilir.

Lahey sistemi ile tasarım tescil başvurusu nasıl yapılır?

Lahey sistemi ile uluslararası tasarım tescili başvurusu, doğrudan WIPO’nun resmi portalı üzerinden çevrim içi biçimde veya Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) aracılığıyla yapılır. Başvuru formu İngilizce, Fransızca veya İspanyolca dillerinden birinde doldurulur ve belirlenen resmi harçlar İsviçre Frangı (CHF) cinsinden tek bir ödeme halinde WIPO hesabına yatırılır.

Başvuru aşamaları şu adımlarla ilerler:

  1. Başvuru dosyasının hazırlanması ve tescil edilecek tasarımlara ilişkin teknik standartlara uygun görsel anlatımların (çizim veya fotoğraflar) sisteme yüklenmesi.
  2. Tasarımın korunmasının istendiği hedef üye ülkelerin listeden seçilmesi.
  3. Başvuru, belirleme ve yayın harçlarının WIPO harç hesaplama tablosu üzerinden hesaplanarak çevrim içi ödenmesi.
  4. WIPO tarafından yapılan şekli incelemenin ardından başvurunun Uluslararası Tasarım Bülteni’nde yayımlanması.

Başvuruda tek bir dosya altında, ürünlerin Locarno Sınıflandırması (uluslararası tasarım sınıflandırması) bakımından aynı sınıfa ait olması koşuluyla 100 adede kadar tasarım birleştirilerek çoklu başvuru yapılabilir. Bu imkan, bir koleksiyonun parçası olan ürün grupları için işlem ve harç maliyetlerini büyük ölçüde düşürür.

Uluslararası tasarım tescilinde rüçhan hakkı nasıl kullanılır?

Uluslararası tasarım tescilinde rüçhan hakkı (öncelik hakkı), bir tasarımın ilk başvurusunun yapıldığı tarihten itibaren sonraki başvurularda aynı tarihin geçerli sayılmasını sağlayan yasal bir koruma mekanizmasıdır. Hak sahibi, Türkiye’de veya Paris Sözleşmesi’ne taraf başka bir ülkede yaptığı ulusal tasarım başvurusunun ardından 6 ay içinde Lahey sistemi üzerinden rüçhan talebinde bulunabilir.

Rüçhan süresi, ilk başvurunun yapıldığı gün başlar ve hiçbir biçimde uzatılamaz. Hak sahibi, 6 aylık süre dolmadan uluslararası başvuru yaparken ilk başvuru tarihini, başvuru numarasını ve ülkesini beyan etmek zorundadır. Rüçhan belgesinin aslı veya yetkili merci onaylı örneği, WIPO şartlarına uygun olarak belirlenen süre içinde sisteme sunulmalıdır.

Zamanında ve geçerli bir rüçhan talebi, 6 aylık bu geçiş döneminde üçüncü kişilerin aynı veya ayırt edilemeyecek kadar benzer tasarımlar için başvuru yapmasını engeller. Aynı zamanda rüçhan tarihi ile uluslararası başvuru tarihi arasında tasarımın kamuya sunulması, tasarımın yenilik vasfına zarar vermez ve tescilin hükümsüz kılınmasını önler.

Lahey sistemi kapsamında koruma süresi ne kadardır?

Lahey sistemi kapsamında uluslararası tasarım tescilinin başlangıç koruma süresi başvuru tarihinden itibaren 5 yıldır. Bu süre, beşer yıllık dönemler halinde yenilenmek kaydıyla, taraf ülkelerin ulusal mevzuatlarında izin verilen azami koruma sürelerine kadar uzatılabilir.

Türkiye açısından koruma süresi, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu hükümlerine paralel olarak en fazla 25 yıla kadar uzatılabilmektedir. Ancak her taraf ülkenin mevzuatındaki azami süre aynı değildir; bazı ülkelerde tescil azami 15 yıl ile sınırlandırılmışken, bazılarında bu süre 25 yıla kadar çıkmaktadır.

Yenileme talepleri, her beş yıllık koruma döneminin bitiminden önceki 6 ay içinde WIPO sistemine doğrudan iletilir ve yenileme harçları ödenir. Bu süre kaçırılırsa, ek bir harç ödenmesi şartıyla tescil süresinin dolduğu tarihten itibaren 6 aylık bir ek süre (cezalı yenileme dönemi) tanınır. Belirtilen bu ek sürede de yenilenmeyen tesciller, uluslararası sicilden terkin edilerek kamuya mal olur.

Uluslararası tasarım tescilinde sık yapılan hatalar nelerdir?

Uluslararası tasarım tescilinde sık yapılan hatalar, başvurunun reddedilmesine, koruma kapsamının daralmasına veya hakkın tamamen kaybedilmesine yol açan teknik ve hukuki eksikliklerdir. WIPO her ne kadar başvuruları yalnızca şekli yönden incelese de, hedef ülkelerin ofisleri kendi mevzuatlarına göre re’sen (kendiliğinden) veya itiraz üzerine esastan ret kararı verebilir.

Süreçte en yaygın görülen hatalar şunlardır:

  • Görsel anlatımların teknik standartlara uymaması, farklı açılardan çizimlerin birbiriyle çelişmesi veya zemin renginin ürünü gölgelemesi.
  • Locarno sınıfı farklı olan tasarımların aynı başvuru altında çoklu başvuruya konu edilmesi.
  • Başvuru öncesinde tasarımın fuarlarda veya internette korumasız sergilenmesi sonucu yenilik unsurunun zedelenmesi.
  • 6 aylık rüçhan süresinin kaçırılması veya rüçhan belgelerinin süresinde WIPO siciline sunulmaması.
  • Belirlenen hedef ülkenin tasarım hukuku özel şartlarına (örn. ürün açıklaması zorunluluğu) dikkat edilmemesi.

Özellikle görsel anlatımların net olmaması, üye ülke ofislerinin tescili doğrudan reddetmesine en sık yol açan sebeptir. Tasarımın koruma kapsamını belirleyen yegane unsur görseller olduğundan, görseldeki en ufak bir belirsizlik ileride açılabilecek hükümsüzlük veya tecavüz davalarında hak sahibini savunmasız bırakır.

Uluslararası tasarım tescilinde uyuşmazlıklar hangi mahkemede çözülür?

Uluslararası tescilden kaynaklanan tasarım hakkına tecavüz veya hükümsüzlük uyuşmazlıklarında yetkili merci, tasarımın korunduğu ve ihlalin gerçekleştiği ülkenin yetkili mahkemeleridir. Lahey sistemi tescil için merkezi bir yol sunsa da, hak ihlallerinde uygulanacak maddi hukuk her ülkenin kendi iç hukuk kurallarına tabidir.

Türkiye sınırları içinde tescilli sayılan bir uluslararası tasarımın taklit edilmesi durumunda, görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir. Antalya sınırları içerisinde meydana gelen tasarım hakkı ihlallerinde, görevli yargı mercii Antalya Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi’dir; bu mahkemenin bulunmadığı yerlerde ise görev üçüncü asliye hukuk mahkemesi tarafından yerine getirilir.

Dava açma hakkı tescil sahibine ve şartları varsa inhisari (tekel niteliğinde) lisans sahiplerine aittir. Tescil sahibi, SMK m. 149 uyarınca tecavüzün tespiti, tecavüzün men’i (durdurulması), tecavüzün ref’i (ortadan kaldırılması) ve maddi-manevi tazminat taleplerini bu ihtisas mahkemelerinde ileri sürer.

Varsayımsal örnek

Aşağıdaki olay kurgusaldır. Türkiye’de özgün bir ambalaj tasarlayan üretici, ürününü önce yurt içinde piyasaya sürmüş ve ardından altı ay geçmeden Lahey sistemi üzerinden Almanya, İtalya ve İspanya’yı belirterek uluslararası başvuru yapmıştır. Türkiye’deki başvuruya dayanarak rüçhan hakkı beyan edilmiş ve WIPO tescil belgesini düzenlemiştir. Bir süre sonra İtalya’daki bir rakip firma, aynı ambalaj formunu kopyalayarak satışa sunmuştur. Hak sahibi bu durumda, rüçhan hakkı sayesinde önceliğini kanıtlayarak İtalyan mahkemeleri nezdinde ihtiyati tedbir ve tasarım hakkına tecavüzün önlenmesini talep edebilir.

Sıkça sorulan sorular

Lahey sistemi ile yapılan tasarım tescili tüm dünyada doğrudan geçerli olur mu?

Hayır, tescil yalnızca başvuru yapılırken listeden açıkça seçilen ve koruma talebi WIPO tarafından kabul edilen Lahey Anlaşması’na taraf üye ülkelerin sınırları içerisinde geçerlilik taşır.

Uluslararası tasarım başvurusunda tasarımın kamuya açıklanması ertelenebilir mi?

Evet, başvuru sahibi talep ederse tasarımın bültende yayımlanması başvuru veya rüçhan tarihinden itibaren üye ülkelerin izin verdiği süreye bağlı olarak azami 30 aya kadar ertelenebilir.

Başvuru sürecinde her ülke için ayrı bir yabancı vekil tutulması zorunlu mudur?

Hayır, ilk başvuru ve WIPO nezdindeki tescil işlemleri için yabancı vekil gerekmez; ancak hedef bir ülke tescile itiraz veya ret bildirimi yaparsa o ülkede mukim bir vekille temsil zorunludur.

Tescilsiz tasarımlar Lahey sistemi üzerinden geçmişe dönük korunabilir mi?

Hayır, Lahey sistemi yalnızca başvuru tarihinden itibaren ileriye etkili koruma sağlar; başvuru öncesinde tescilsiz geçen dönemdeki ihlaller için bu sistem geriye dönük hak tesis etmez.

Kaynaklar

  • 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu
  • Endüstriyel Tasarımların Uluslararası Tesciline İlişkin Lahey Anlaşması Cenevre Metni

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayın özelliklerine göre sonuç değişebilir.