Tescilsiz tasarımın üç yıllık koruma süresi, ürünün Türkiye sınırları içinde ilk kez kamuya sunulduğu tarihte kendiliğinden başlar ve herhangi bir tescil başvurusu yapılmaksızın otuz altı ay boyunca devam eder. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) uyarınca sağlanan bu hukuki güvence, tasarımın birebir kopyalanmasını engelleme hakkı tanır. Hak sahipleri, taklit fiillerine karşı mahkemelere başvurarak tasarım haklarını koruyabilir.
Tescilsiz tasarım koruması nedir ve kimleri kapsar?
Tescilsiz tasarım koruması, Türk Patent ve Marka Kurumuna resmi başvuru yapılmadan üretilen ve kamuya açıklanan özgün ürün tasarımlarına kanun gereği tanınan yasal bir haktır. Bu hukuki imkân, özellikle tekstil, moda ve mobilya gibi ürün döngüsünün hızlı olduğu sektörlerde faaliyet gösteren üreticiler ile bağımsız tasarımcıları doğrudan kapsar.
Tasarım, bir ürünün tamamının veya bir parçasının çizgi, şekil, renk, biçim, doku veya malzeme gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür. Tescil masraflarından tasarruf etmek isteyen veya pazardaki ömrü birkaç ayı geçmeyen mevsimlik kreasyonlar geliştiren işletmeler, tescilsiz koruma mekanizmasından yararlanır. Bu koruma türü resmi bir sicil kaydına dayanmadığı için hak sahipliğinin ve kamuya sunma anının tespiti tamamen somut delillere dayanır.
Tescilsiz tasarım korumasından şu kişi ve kurumlar öncelikli olarak faydalanır:
- Sezonluk üretim yapan hazır giyim ve ayakkabı imalatçıları
- Sürekli yeni model üreten endüstriyel mobilya üreticileri
- Dijital grafik, arayüz ve ambalaj geliştiren yaratıcı ajanslar
- Hızlı tüketim sektörüne yönelik kalıp ve ambalaj tasarlayan işletmeler
Tescilsiz bir tasarımın korunması için hangi şartlar aranır?
Tescilsiz bir tasarımın yasal güvenceden yararlanabilmesi için taşıması gereken zorunlu şartlar, ürünün kamuya sunulduğu tarih itibarıyla yeni olması ve ayırt edici niteliğe (bilgilenmiş kullanıcı üzerinde belirgin bir farklı genel izlenim bırakma kapasitesi) sahip bulunmasıdır. Bu iki temel unsur bulunmadığı takdirde tasarım hukuken korunamayacaktır.
Yenilik kriteri, tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarihten önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya açıklanmamış olmasını ifade eder. Bir tasarımın küçük ayrıntılarda farklılaşması onu yeni kılmaz; kamuya daha önce sunulmuş tasarımlarla yalnızca önemsiz ayrıntılarda farklılık gösteren tasarımlar yeni kabul edilmez.
Ayırt edici nitelik ise tasarımın hitap ettiği sektördeki bilgilenmiş kullanıcı nezdinde bıraktığı genel izlenim üzerinden değerlendirilir. Tasarımcının tasarımı geliştirirken sahip olduğu seçenek özgürlüğünün derecesi de bu değerlendirmede dikkate alınır. Eğer bir tasarım, daha önceki tasarımların genel izleniminden belirgin bir biçimde ayrışmıyorsa, taklit iddiaları mahkemelerce reddedilir.
Koruma için gerekli olan bir diğer zorunlu koşul ise ilk kamuya sunmanın Türkiye sınırları içerisinde gerçekleşmesidir. Yurt dışında ilk kez sergilenen veya satışa sunulan tasarımlar, Türkiye’de tescilsiz tasarım korumasından doğrudan faydalanamaz.
Tescilsiz tasarımda üç yıllık koruma süresi nasıl hesaplanır?
Tescilsiz tasarımda üç yıllık koruma süresi, ürünün Türkiye içinde sergilenme, satışa çıkarılma, basılı katalogda yayımlanma veya internet ortamında duyurulma yoluyla kamuya ilk kez açıklandığı günden itibaren işlemeye başlar. Süre otuz altı ayı tamamladığında sona erer ve bu sürenin uzatılması veya yenilenmesi kanunen mümkün değildir.
Kamuya sunma eylemi, tasarımın ilgili sektördeki çevrelere ticari veya tanıtım amacıyla duyurulması anlamına gelir. Ürünün fuarda sergilenmesi, sosyal medya hesaplarında satış amaçlı paylaşılması veya e-ticaret pazar yerlerinde listelenmesi kamuya sunma sayılır. Tasarımcının yalnızca kendi atölyesinde ürünü saklaması veya gizlilik sözleşmesi (taraflar arasında bilgilerin gizli tutulmasını sağlayan sözleşme) kapsamında üçüncü kişilere göstermesi kamuya sunma oluşturmaz.
Sürenin başlangıcını ispatlama yükümlülüğü tamamen hak sahibine aittir. Bu sürenin hesaplanmasında şu adımlar izlenmelidir:
- Ürünün ilk kez ticari dolaşıma sokulduğu veya aleni olarak sergilendiği tarihin tespit edilmesi
- Bu tarihi kesin olarak kanıtlayan fatura, irsaliye, noter onaylı tespit veya zaman damgalı dijital kayıtların derlenmesi
- Üç yıllık yasal sürenin dolup dolmadığının takvim günü üzerinden denetlenmesi
Tescilsiz tasarım hakkı sahibine hangi hukuki yetkileri verir?
Tescilsiz tasarım hakkı sahibine yalnızca, koruma altındaki tasarımın birebir kopyalanmasını veya kopyalanmış ürünlerin ticari amaçla satılmasını, ithal edilmesini ya da depolanmasını engelleme yetkisi verir. Hak sahibi, üçüncü bir kişinin tesadüfen ürettiği bağımsız ve benzer tasarımlara karşı herhangi bir engelleme talebinde bulunamaz.
Tescilli tasarım ile tescilsiz tasarım arasındaki en belirgin fark bu noktada ortaya çıkar. Tescilli tasarımda tekel hakkı (tasarımı tek başına kullanma ve benzerlerini men etme yetkisi) geniş bir koruma sağlarken, tescilsiz tasarımda koruma yalnızca kopyalamaya karşı geçerlidir. Davalının, dava konusu tasarımı davacının tasarımından esinlenmeden veya görmeden, bağımsız bir yaratıcı çabayla geliştirdiğini ispatlaması halinde ihlal gerçekleşmemiş sayılır.
Tasarımı kopyalanan hak sahibi, SMK m. 59 çerçevesinde mahkemelerden şu taleplerde bulunabilir:
- Tasarım hakkına tecavüzün tespiti
- Devam eden tecavüz fiillerinin önlenmesi ve durdurulması
- Taklit ürünlerin toplatılması, üretimde kullanılan kalıplara el konulması ve bunların imhası
- Maddi ve manevi zararların tazmini ile yoksun kalınan kazancın ödenmesi
Tescilsiz tasarım ile tescilli tasarım koruması nasıl ayrışır?
Tescilsiz tasarım koruması ile tescilli tasarım koruması arasındaki belirleyici fark, tescilli tasarımın yirmi beş yıla kadar mutlak tekel hakkı sağlamasına karşın tescilsiz tasarımın yalnızca üç yıl boyunca ve sadece birebir kopyalamaya karşı koruma sunmasıdır. Tescilli tasarım resmi sicil kaydıyla korunurken, tescilsiz tasarımda tüm ispat yükü sahibindedir.
Tescilli tasarımlar beşer yıllık dönemler halinde yenilenerek toplamda 25 yıl korunabilir. Tescilsiz tasarımda ise 3 yıllık sürenin uzatılması mümkün değildir; süre bittiğinde tasarım kamu malı (herkesin serbestçe kullanabileceği ortak değer) haline gelir.
Bir diğer ayrım koruma kapsamındadır. Tescilli tasarım sahibi, piyasaya çıkan benzer bir ürünün kendisinden kopyalanıp kopyalanmadığına bakılmaksızın tasarımı yasaklayabilir. Tescilsiz tasarımda ise kötü niyetli ve doğrudan bir kopyalama fiilinin varlığı aranır.
Tescilsiz tasarım ihlalinde hangi mahkemeye başvurulur?
Tescilsiz tasarım ihlali nedeniyle açılacak davalarda görevli mahkeme Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesidir; bu mahkemenin kurulmadığı adliyelerde ise Asliye Hukuk Mahkemesi yetkilidir. Yetkili mahkeme genel kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi veya hukuka aykırı fiilin gerçekleştiği ya da etkilerinin görüldüğü yer mahkemesidir.
Tasarım ihlali gerçekleştiren tarafın internet üzerinden satış yapması durumunda, fiilin etkisi tüm ülkede hissedilebildiğinden hak sahibinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkili hale gelebilir. Örneğin, Antalya ilinde faaliyet gösteren bir işletmenin tescilsiz tasarımı kopyalandığında, uyuşmazlığın çözümü için Antalya Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi nezdinde dava açılması mümkündür. Özel mahkemenin bulunmadığı çevre ilçelerde ise dava Asliye Hukuk Mahkemesinde fikri ve sınai haklar mahkemesi sıfatıyla görülür.
Dava sürecinde hak kaybını önlemek amacıyla izlenmesi gereken yasal prosedür şu aşamalardan oluşur:
- Tecavüz oluşturan ürünlerin satış kanallarının ve stoklarının noter kanalıyla veya mahkeme aracılığıyla delil tespiti yaptırılarak kayıt altına alınması
- Taklit ürünlerin satışının ve dağıtımının acilen durdurulması amacıyla ihtiyati tedbir (gecikmesinde sakınca bulunan hallerde hakkın korunması için verilen geçici mahkeme kararı) talep edilmesi
- Esas davanın açılarak tecavüzün ref’i (ortadan kaldırılması), men’i (önlenmesi) ve tazminat taleplerinin mahkemeye sunulması
Tescilsiz tasarım hakkını ispatlarken en sık yapılan hatalar nelerdir?
Tescilsiz tasarım hakkını ispatlarken en sık yapılan hata, kamuya ilk sunum tarihini kanıtlayacak kesin ve zaman damgalı belgelerin baştan temin edilmemesidir. Tasarım sahipleri genellikle ürünün kendilerine ait olduğunu iddia etmelerine rağmen, kamuya arz anını doğrulayan resmi kayıtlar sunamadıkları için haklı davalarını kaybetme riskiyle karşılaşırlar.
Uygulamada sıklıkla karşılaşılan ikinci kritik hata, tasarımın kopyalandığı iddiasının somutlaştırılmamasıdır. Tescilsiz korumada davacının yalnızca benzerliği göstermesi yetmez; karşı tarafın bu tasarımı kendisinden gördüğünü, erişebildiğini ve kasten kopyaladığını kuvvetli delillerle ortaya koyması gerekir. Karşı tarafın tasarım sürecini bağımsız yürüttüğüne dair çizim veya kalıp kayıtları sunması, davacının iddiasını zayıflatabilir.
İşletmelerin düştüğü başlıca yanılgılar şunlardır:
- Sosyal medya paylaşımlarının tarihinin sonradan düzenlenebileceği ihtimalini göz ardı edip noter tasdiki yaptırmamak
- İlk üretilen numunelere ve teknik çizimlere ait zaman damgalı arşiv tutmamak
- Üç yıllık yasal koruma süresi dolduktan sonra tescilsiz hak iddiasında bulunmak
- Ürünü ilk kez Türkiye dışında sergileyip Türkiye’deki tescilsiz tasarım korumasından yararlanabileceğini zannetmek
Varsayımsal örnek
Aşağıdaki olay kurgusaldır. Özgün desenlere sahip yazlık plaj çantaları tasarlayan bir tekstil üreticisi, koleksiyonunu tescil ettirmeksizin ilk kez bir ticaret fuarında kamuya sunar. Ürünün piyasada ilgi görmesinin ardından rakip bir işletme, aynı çantanın desen ve ölçülerini birebir kopyalayarak satışa çıkarır. Tasarımcı, kamuya sunum tarihinden itibaren henüz üç yıl geçmemiş olması şartıyla delillerini mahkemeye sunarak taklit eyleminin durdurulmasını talep edebilir. Bu durumda mahkemeden taklit çantaların toplatılması, imhası ve uğranılan maddi zararın karşılanması istenebilir. Ancak davalı tarafın çantayı bağımsız tasarladığını ispatlaması halinde tescilsiz koruma hükümleri uygulanamaz.
Sıkça sorulan sorular
Tescilsiz tasarım için üç yıllık koruma süresi uzatılabilir mi?
Hayır, kanunen belirlenen üç yıllık koruma süresi hiçbir şekilde uzatılamaz veya yenilenemez. Süre, ürünün Türkiye’de kamuya ilk sunulduğu tarihte işlemeye başlar ve otuz altı ayın tamamlanmasıyla birlikte tasarım serbestçe kullanılabilir genel bir biçim halini alır.
Tescilsiz tasarım davası açarken hangi masraf kalemleri ödenir?
Dava açılış harçları, gider avansı, tebligat giderleri ve bilirkişi ücretleri ödenmesi gereken başlıca kalemlerdir. Yargılama masrafları her yıl Adalet Bakanlığı tarafından güncellenen tarifelere göre belirlendiğinden, dava açılmadan önce güncel tarife tutarlarının kontrol edilmesi gerekir.
Tescilsiz tasarım ihlali davalarında zamanaşımı süresi ne kadardır?
İki yıldır; hak sahibi tecavüz fiilini ve faili öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her halde fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren on yıl içinde tazminat davası açmalıdır. Ancak devam eden haksız kopyalama eylemlerinde tecavüz sürdüğü müddetçe men davası açma hakkı devam eder.
Antalya’da tescilsiz tasarım ihlali için hangi mahkeme görevlidir?
Antalya Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi görevlidir. İl sınırları içerisinde fikri mülkiyet uyuşmazlıklarına bakmakla özel yetkilendirilmiş olan bu mahkeme, tescilsiz tasarıma yönelik kopyalama, tecavüzün önlenmesi ve maddi tazminat taleplerini inceleyerek karara bağlar.
Kaynaklar
- 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayın özelliklerine göre sonuç değişebilir.



