Yurt dışında marka tescili, her ülkede ayrı başvuru yapılarak veya Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sistemler üzerinden tek bir başvuru dosyalanarak gerçekleştirilir. Türk işletmeleri ve vatandaşları, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) kapsamındaki tescilli veya başvuru aşamasındaki markalarını, Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO) nezdinde işletilen Madrid Protokolü aracılığıyla tek merkezden birden fazla ülkede koruma altına alabilirler.

Madrid Protokolü nedir ve uluslararası marka tescilinde nasıl çalışır?

Madrid Protokolü, tek bir başvuru, tek bir dil ve tek bir para birimi üzerinden birden fazla ülkede marka tescil başvurusu yapılmasını sağlayan uluslararası bir anlaşma sistemidir. Başvuru sahipleri, her ülkenin yerel mevzuatına göre ayrı ayrı vekil tutmak zorunda kalmadan, tescil taleplerini kendi ülkelerinin yetkili ofisi aracılığıyla uluslararası merkeze iletebilmektedir.

Türkiye, Markaların Uluslararası Tesciline İlişkin Madrid Sözleşmesi ve Bu Sözleşmeye İlişkin Protokol sistemine taraftır. Bu çerçevede işlemler, İsviçre’nin Cenevre kentinde bulunan WIPO tarafından koordine edilir. Sistem, başvuru sahibine doğrudan uluslararası geçerliliğe sahip tek bir “dünya markası” vermez; bunun yerine seçilen ülkelerin her birine tek elden başvuru yapılmış gibi bağımsız inceleme başlatır.

Madrid Sistemi kapsamında süreç temel olarak üç aşamadan meydana gelir:

  1. Başvuru sahibi, menşe ofis olan Türk Patent ve Marka Kurumuna (TÜRKPATENT) uluslararası tescil talebini sunar.
  2. TÜRKPATENT, başvurunun Türkiye’deki temel marka ile uyumunu denetler ve dosyayı WIPO’ya gönderir.
  3. WIPO, başvuruyu şekli açıdan inceleyip Uluslararası Sicil’e kaydettikten sonra kararın verilmesi için hedeflenen üye ülkelerin ulusal marka ofislerine tebliğ eder.

Madrid Protokolü ile başvuru yapmanın şartları nelerdir?

Madrid Protokolü üzerinden uluslararası marka başvurusunda bulunabilmek için Türkiye’de tescilli bir markanın veya en azından yapılmış bir marka tescil başvurusunun (temel marka) bulunması zorunludur. Başvuru sahibinin ayrıca Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olması, Türkiye’de yerleşik bulunması veya ülkede gerçek ve faal bir ticari veya sınai işletmeye sahip olması gerekir.

Uluslararası başvuru, temel markadaki unsurlarla birebir örtüşmek zorundadır. Temel başvurudaki veya tescildeki marka örneği, başvuru sahibi adı ve adresi ile tescil kapsamındaki mal veya hizmet sınıfları uluslararası talepte değiştirilemez. Mal ve hizmet listesi temel markadakinden daha dar tutulabilir ancak asla temel markanın kapsamını aşamaz.

Başvuru aşamasında dikkat edilmesi gereken başlıca unsurlar şunlardır:

  • Türkiye’de yapılmış geçerli bir başvuru veya alınmış bir tescil belgesi,
  • Temel markadaki marka sahibinin kimlik ve adres bilgileriyle tam uyum,
  • Uluslararası başvuruda seçilen dille (İngilizce, Fransızca veya İspanyolca; Türkiye uygulamasında kural olarak İngilizce) hazırlanmış başvuru formu,
  • WIPO resmi harçlarının ve TÜRKPATENT uluslararası başvuru iletim ücretinin yatırılmış olması.

Yurt dışı marka tescilinde rüçhan hakkı nasıl kullanılır?

Rüçhan hakkı (öncelik hakkı), bir ülkede usulüne uygun olarak yapılan marka başvurusuna dayanarak, 6 ay içinde diğer üye ülkelerde yapılacak başvurularda ilk başvuru tarihini koruma imkânı tanıyan hukuki bir ayrıcalıktır. Bu hak sayesinde, 6 aylık süre dolmadan önce üçüncü kişilerce hedef ülkelerde yapılacak benzer başvurular hükümsüz kılınabilir.

Türkiye’de TÜRKPATENT nezdinde başvuru yapan bir marka sahibi, başvuru tarihinden itibaren tam 6 ay boyunca Paris Sözleşmesi ve Madrid Protokolü hükümlerine dayanarak rüçhan hakkından yararlanabilir. Rüçhan süresi kaçırılırsa uluslararası başvuru yine yapılabilir; ancak bu durumda koruma başlangıç tarihi ilk başvuru tarihi değil, uluslararası başvurunun resmi olarak dosyalandığı tarih olarak kabul edilir.

Hedef ülkeler uluslararası marka başvurusunu nasıl inceler?

Hedef ülkelerin yerel marka ofisleri, WIPO tarafından kendilerine bildirilen marka başvurusunu kendi ulusal mevzuatları, kamu düzenleri ve önceki tarihli yerel marka kayıtları çerçevesinde esastan inceler. WIPO tescili yalnızca uluslararası bir kayıt niteliğindedir; markanın ilgili ülkede nihai olarak korunup korunmayacağına tamamen o ülkenin yetkili ofisi karar verir.

Üye ülkelerin başvuruyu incelemek ve olası bir ret kararını bildirmek için kural olarak 12 ay veya protokolün tanıdığı özel beyan durumunda 18 ay süresi bulunur. İlgili ülke ofisi, bu süre içinde herhangi bir geçici ret kararı bildirmezse marka o ülkede kendiliğinden tescil edilmiş sayılır. Bir ülkeden ret kararı gelmesi, başvurunun seçildiği diğer ülkelerdeki geçerliliğini ve tescil sürecini kural olarak etkilemez.

İnceleme sürecinde ortaya çıkabilecek durumlar şunlardır:

  • Ülke ofisinin başvuruyu doğrudan kabul etmesi ve bültende ilana çıkarması,
  • Yerel mevzuata aykırılık veya benzerlik gerekçesiyle geçici ret (provisional refusal) kararı vermesi,
  • Geçici ret kararına karşı o ülkede yerel bir vekil aracılığıyla itiraz edilerek ret gerekçelerinin çürütülmesi.

Madrid Protokolü kapsamında bağımlılık süresi ve merkezi saldırı nedir?

Bağımlılık kuralı, Madrid Protokolü ile elde edilen uluslararası tescilin, tescil tarihinden itibaren 5 yıl boyunca Türkiye’deki temel başvuruya veya tescile hukuken sıkı sıkıya bağlı kalmasını ifade eder. Bu süre zarfında Türkiye’deki temel marka herhangi bir sebeple hükümsüz kalır, reddedilir veya geri çekilirse uluslararası tescil de seçilen tüm ülkelerde geçerliliğini kendiliğinden yitirir.

Uygulamada “merkezi saldırı” (central attack) olarak adlandırılan bu durum, rakiplerin yalnızca menşe ülkedeki temel markayı hedef alarak uluslararası korumayı tüm ülkelerde birden çökertmesine olanak tanır. Örneğin, Türkiye’de henüz başvuru aşamasındayken itiraz üzerine reddedilen bir temel markaya bağlı tüm yurt dışı korumaları düşer. 5 yıllık sürenin sorunsuz tamamlanmasının ardından uluslararası tescil temel markadan bağımsız hale gelir.

Merkezi saldırı riskini azaltmak için işletmelerin şu hususları gözetmesi önerilir:

  • Uluslararası başvuru yapmadan önce temel markanın Türkiye’deki tescil sürecinin kesinleşmesini beklemek,
  • Temel markanın ayırt ediciliği ve itiraz riski taşıyıp taşımadığını önceden araştırmak,
  • Olası bir iptal halinde, uluslararası tescili her ülkede ulusal başvuruya dönüştürme (dönüştürme hakkı) yoluna gitmek.

Yurt dışı marka başvurusunda sık yapılan hatalar nelerdir?

Yurt dışı marka başvurusunda sık yapılan hatalar, genellikle hedef pazar araştırmasının eksik yapılmasından, sınıflandırma hatalarından ve yerel mevzuatın getirdiği özel şartların göz ardı edilmesinden kaynaklanır. Bu tür hatalar, yüksek maliyetli harçların boşa gitmesine ve markanın hedef pazarda korumasız kalarak taklit edilmesine yol açar.

Özellikle Antalya merkezli tarım, tekstil veya turizm ihracatçısı firmalar, Türkiye’de kullandıkları her ibarenin hedef ülkede sorunsuz tescil edileceğini varsayarak yanılgıya düşebilmektedir. Oysa latin alfabesi dışındaki alfabelerin kullanıldığı ülkelerde veya kelimenin yerel dilde olumsuz anlama geldiği pazarlarda ciddi ret riskleri oluşur.

Uluslararası başvurularda en sık karşılaşılan eksiklikler şunlardır:

  1. Hedef ülkelerin resmi sicillerinde önceden benzerlik araştırması yapmamak,
  2. Mal ve hizmet listesini temel markanın sınırlarını aşacak şekilde genişletmeye çalışmak,
  3. Amerika Birleşik Devletleri gibi kullanım ispatı şartı (kullanım beyanı) arayan ülkelerin özel ek formlarını başvuruya eklememek,
  4. WIPO veya yerel ofislerden gelen geçici ret tebligatlarına tanınan kesin süreler içinde cevap vermemek.

Uluslararası marka tescili ne kadar süreyle geçerlidir?

Uluslararası marka tescili, uluslararası tescil tarihinden itibaren 10 yıl süreyle geçerlidir. Tescil, bu 10 yıllık sürenin bitiminden önce WIPO nezdinde ödenecek yenileme harçları ile her 10 yılda bir sınırsız sayıda yenilenebilir.

Yenileme işlemi de tıpkı ilk başvuru gibi tek bir merkezden yürütülür. Marka sahibi, korumanın devam etmesini istediği ülkeleri belirterek toplu yenileme harcını WIPO’ya iletir. Yenileme başvurusu sırasında talep edilirse bazı ülkeler kapsam dışı bırakılabilir veya tescilli sınıflarda daraltma yapılabilir.

Varsayımsal örnek

Aşağıdaki olay kurgusaldır. Antalya Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi yetki alanında faaliyet gösteren bir kozmetik üreticisi, Türkiye’de tescilli markası için Madrid Protokolü üzerinden Almanya, Fransa ve İtalya’yı kapsayan uluslararası tescil başvurusunda bulunur. Başvuru WIPO tarafından kaydedilerek ilgili ülkelere iletilir. İtalya Ofisi markayı doğrudan tescil ederken, Almanya Ofisi ülkede daha önce tescilli benzer bir marka gerekçesiyle geçici ret kararı bildirir. Bu durumda Türk işletmesi, İtalya ve Fransa’daki korumasını muhafaza ederken, Almanya’da yerel bir vekil aracılığıyla itiraz sunabilir veya anlaşma yoluna gidebilir; temel markanın ilk 5 yıllık risk durumu ise tüm ülkeler yönünden ortak hüküm doğurur.

Sıkça sorulan sorular

Uluslararası marka tescil başvurusu doğrudan WIPO’ya yapılabilir mi?

Hayır, Türk vatandaşları ve işletmeleri ilk başvuruyu doğrudan WIPO’ya sunamaz. Madrid Protokolü uyarınca başvurunun mutlaka menşe ofis sıfatıyla Türk Patent ve Marka Kurumu üzerinden yapılması ve kurumun temel marka ile başvuruyu onaylayarak WIPO’ya iletmesi zorunludur.

Madrid Protokolü başvurusunda ödenecek harç tutarları sabit midir?

Hayır, başvuru maliyeti seçilen ülke sayısına, ülkelerin belirlediği münferit harç tarifelerine, koruma talep edilen sınıf adedine ve markanın renkli olup olmamasına göre değişir. Bu nedenle başvuru öncesinde WIPO harç hesaplama aracından güncel tarife tutarları kontrol edilmelidir.

Türkiye’de henüz tescil edilmemiş bir marka için uluslararası başvuru yapılabilir mi?

Evet, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında Türkiye’de yapılmış resmi bir tescil başvurusu bulunması uluslararası başvuru için yeterlidir. Ancak Türkiye’deki bu başvuru reddedilirse bağımlılık kuralı gereğince uluslararası tescil talebi de seçilen tüm ülkelerde tamamen hükümsüz kalır.

Uluslararası tescile sonradan yeni ülkeler eklenebilir mi?

Evet, sonradan belirleme (subsequent designation) yoluyla tescil kapsamına yeni ülkeler eklenebilir. İşletmenin ihracat ağı genişledikçe, mevcut WIPO tescil numarası referans gösterilerek Madrid Protokolü’ne üye diğer ülkeler için de ek koruma talebinde bulunulması mümkündür.

Kaynaklar

  • 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu
  • Markaların Uluslararası Tesciline İlişkin Madrid Sözleşmesi ve Bu Sözleşmeye İlişkin Protokol
  • Sınai Mülkiyetin Himayesine Mahsus Paris Sözleşmesi

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayın özelliklerine göre sonuç değişebilir.