Tescilli bir markanın kesintisiz beş yıl boyunca haklı bir neden olmaksızın kullanılmaması durumunda, söz konusu markanın sicilden silinmesi için Türk Patent ve Marka Kurumuna (TÜRKPATENT) idari iptal başvurusu yapılmalıdır. 10 Ocak 2024 tarihinde yürürlüğe giren yasal düzenleme uyarınca, kullanmama nedeniyle marka iptali taleplerinde doğrudan TÜRKPATENT yetkili kılınmıştır. Bu süreç, tescilli markasını ticari hayatta fiilen kullanmayan hak sahiplerinin haksız tekel hakkını sona erdirmeyi hedefler. Başvuru, ilgili herkes tarafından resmi kurum nezdinde başlatılabilir ve idari bir inceleme süreciyle karara bağlanır.

Kullanmama nedeniyle marka iptali nedir?

Kullanmama nedeniyle marka iptali, tescil tarihinden itibaren beş yıllık süre zarfında haklı bir sebep olmaksızın Türkiye’de ciddi biçimde kullanılmayan veya kullanımına kesintisiz beş yıl ara verilen markaların tescilinin idari kararla hükümsüz kılınarak sicilden terkin edilmesidir (silinmesidir). 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) sisteminde marka tescili, sahibine mutlak bir inhisari yetki (tekel hakkı) sağlarken aynı zamanda markayı piyasada fiilen kullanma yükümlülüğü de yükler. Marka sahibi, tescil ettirdiği mal veya hizmet sınıflarında bu işaretle ticari faaliyet yürütmek zorundadır. Ticaret mevkiinde kullanılmayan işaretlerin tescil kayıtlarında kalması, piyasaya girmek isteyen yeni girişimcilerin marka seçme özgürlüğünü haksız biçimde kısıtlar.

SMK m. 9 hükmü uyarınca, tescil tarihinden itibaren beş yıl içinde haklı bir neden olmadan ciddi biçimde kullanılmayan markalar iptal tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Buradaki kullanım, markanın ayırt ediciliğini koruyacak ve hedef kitleye ulaşacak nitelikte gerçek ve ticari bir kullanım olmalıdır. Salt tescili koruma saikiyle yapılan göstermelik veya sembolik işlemler hukuken geçerli bir kullanım sayılmaz. Tescil konusu işaretin yalnızca sicilde yer alması, sahibine sınırsız bir koruma kalkanı sağlamaz.

Kullanmama nedeniyle marka iptali şartları nelerdir?

Kullanmama nedeniyle marka iptali şartları, markanın tescil edilmiş olması, tescilden sonra beş yıllık sürenin dolması ve bu süre boyunca haklı bir mazeret bulunmaksızın ciddi bir kullanımın gerçekleşmemiş olmasıdır. İlk temel şart, markanın Türk Patent ve Marka Kurumu sicilinde kesinleşmiş bir tescilinin bulunmasıdır; henüz başvuru aşamasındaki işaretler için bu süreç işletilemez. İkinci olarak, tescil tarihinden itibaren kesintisiz beş yıllık sürenin geçmiş olması veya kullanıma aralıksız beş yıl süreyle ara verilmiş olması şarttır. Son şart ise hak sahibinin bu pasifliğini haklı kılacak hukuki veya fiili bir mücbir sebebin bulunmamasıdır.

Kanun koyucu, marka sahibine tescil sonrasında ticari yatırımlarını yapması ve markasını piyasaya sürmesi için beş yıllık bir hoşgörü süresi tanımıştır. Bu beş yıllık bekleme süresi dolmadan iptal talebinde bulunulması hukuken mümkün değildir. Sürenin hesabında, markanın bültende yayımlandığı tescil tarihi esas alınır. Eğer marka sahibi beş yıllık süre içinde faaliyetini haklı bir neden olmaksızın durdurmuşsa, iptal talebinin kuruma iletildiği tarihten geriye dönük beş yıllık dönem incelenir.

İptal talebinde yetkili merci neresidir?

Kullanmama gerekçesiyle marka iptali taleplerinde tek yetkili merci, 10 Ocak 2024 tarihinden itibaren Türk Patent ve Marka Kurumudur. Bu tarihe kadar söz konusu uyuşmazlıklar mahkemelerde açılan iptal davaları yoluyla çözümlenmekteydi. SMK m. 192 gereğince, kanunun iptal hallerini düzenleyen 26. maddesinin yürürlüğü yedi yıl süreyle ertelenmişti. 10 Ocak 2024 itibarıyla bu erteleme süresi sona ermiş ve marka iptali yetkisi adli yargıdan alınarak doğrudan idari kuruma devredilmiştir.

Bu yetki değişikliği sayesinde iptal süreci mahkeme yargılamasına kıyasla çok daha hızlı ve pratik bir işleyişe kavuşmuştur. Ancak 10 Ocak 2024 tarihinden önce yetkili mahkemelerde açılmış olan iptal davaları, mahkemeler nezdinde sonuçlandırılmaya devam edecektir. Yeni dönemde doğrudan mahkemeye dava açılması halinde, görevsizlik veya dava şartı yokluğu sebebiyle usulden ret kararı verilmektedir. Bu nedenle iptal isteyen kişilerin başvurularını doğrudan Ankara’daki TÜRKPATENT merkezine elektronik ortamda iletmeleri yasal zorunluluktur.

TÜRKPATENT’e marka iptali başvurusu nasıl yapılır?

TÜRKPATENT’e marka iptali başvurusu, Kurumun Elektronik Başvuru Sistemi (EPATS) üzerinden ilgili harç yatırılarak ve gerekçeli iptal dilekçesi sisteme yüklenerek yapılır. Başvuruyu, söz konusu markanın iptalinde meşru menfaati bulunan herkes veya genel olarak üçüncü kişiler gerçekleştirebilir. İptal talebinde bulunulurken iptali istenen markanın tescil numarası ve iptali talep edilen mal veya hizmet sınıfları tereddüde yer bırakmayacak biçimde belirtilmelidir. Talebin kısmi iptal şeklinde sadece belirli emtialar yönünden ileri sürülmesi de hukuken mümkündür.

İptal süreci belirli usul aşamalarının sırasıyla tamamlanmasıyla ilerler. Bu kapsamda idari başvuru süreci şu temel adımlardan oluşur:

  1. Ön inceleme: TÜRKPATENT, iptal başvurusunu şekli şartlar ve başvuru ücreti bakımından inceler; eksiklik tespit ederse giderilmesi için kesin süre verir.
  2. Marka sahibine tebligat: Şekli incelemesi tamamlanan başvuru, savunma ve delillerini sunması amacıyla marka sahibine tebliğ edilir.
  3. Savunma süresi: Marka sahibi, tebligatı aldığı tarihten itibaren bir ay içinde markayı kullandığına veya haklı nedenine dair delillerini kuruma sunmalıdır; hak sahibi bu sürede bir aylık ek süre talep edebilir.
  4. Esas incelemesi: Kurum uzmanları, sunulan kullanım delillerini dosya kapsamına göre inceler ve markanın tescilli sınıflarda ciddi biçimde kullanılıp kullanılmadığını değerlendirir.
  5. Karar ve tescil kaydı: Kullanımın kanıtlanamaması durumunda markanın iptaline ve sicilden terkinine karar verilir.

İptal incelemesinde markanın ciddi kullanımı nasıl ispatlanır?

İptal incelemesinde markanın ciddi kullanımı, markanın tescilli olduğu mal veya hizmetlerin piyasada gerçek anlamda ticarete konu edildiğini gösteren somut, tarihli ve denetlenebilir delillerle ispatlanır. İspat yükü tamamen aleyhine iptal talep edilen marka sahibinin üzerindedir; iptal talep edenin markanın kullanılmadığını ispatlama zorunluluğu yoktur. Marka sahibi, iddia edilen beş yıllık dönem içerisindeki kullanımını kanıtlamak için ticari faturalar, irsaliyeler, fiyat listeleri, gümrük beyannameleri, ambalaj örnekleri ve tanıtım materyallerini sunmalıdır. Faturalarda yer alan ürün adlarının veya hizmet açıklamalarının tescilli marka ibaresini açıkça içermesi zorunludur.

Kullanımın yalnızca yurt içinde değil, sadece ihracata yönelik mallarda marka işaretinin kullanılması da SMK uyarınca geçerli bir kullanım biçimi kabul edilir. Ayrıca markanın ayırt edici niteliğini değiştirmeden farklı unsurlarla kullanılması veya sahibinin izniyle lisans alan üçüncü kişilerce piyasaya sürülmesi de hak sahibinin kullanımı sayılır. Ancak çok düşük miktarlı, ticari süreklilik taşımayan ve yalnızca tescili korumak kastıyla yapıldığı anlaşılan satışlar ciddi kullanım niteliğinde değerlendirilmez.

Hangi durumlar kullanmama için haklı sebep sayılır?

Kullanmama için haklı sebep, marka sahibinin iradesi dışında ortaya çıkan, faaliyet göstermesini fiilen veya hukuken engelleyen olağanüstü ve mücbir nitelikteki durumlardır. Ticarî riskler, işletmenin sermaye yetersizliği, pazar araştırmasının uzun sürmesi veya ürünün talep görmemesi gibi işletme içi riskler haklı neden olarak kabul edilmez. Buna karşılık ithalat yasakları, kamu sağlığı gerekçesiyle getirilen yasal engeller, sektörel ruhsat iptalleri veya doğal afetler haklı mazeret kapsamında incelenebilir. Haklı neden iddiasında bulunan marka sahibi, bu engelin varlığını ve ticari faaliyeti nasıl doğrudan imkânsız kıldığını resmi belgelerle kanıtlamak durumundadır.

Marka iptali sürecinde kararlara karşı itiraz yolu açık mıdır?

Marka iptali talebi hakkında TÜRKPATENT tarafından verilen kararlara karşı, kararın bildirim tarihinden itibaren iki ay içinde Kurum nezdinde Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Dairesine (YİDK) itiraz edilebilir. Hem iptal talebinde bulunan taraf hem de aleyhine karar verilen marka sahibi bu itiraz hakkını kullanabilir. YİDK, itirazı dosya üzerinden nihai idari merci sıfatıyla inceler ve idari aşamayı kesin olarak sonuçlandırır. Kurumun YİDK kararıyla kesinleşen iptal veya ret kararlarına karşı ise tebliğ tarihinden itibaren iki ay içinde Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesinde dava açılması mümkündür.

İptal taleplerinde sık yapılan hatalar nelerdir?

İptal taleplerinde sık yapılan hatalar; beş yıllık yasal kullanım süresi dolmadan başvuru yapmak, harçları eksik yatırmak ve yetkili merci konusunda yanılgıya düşmektir. Taraflar sıklıkla güncel yasal durumu göz ardı ederek doğrudan mahkemede dava açma yoluna gitmekte ve usulden ret sebebiyle zaman kaybetmektedir. Başvuru yaparken Kurumun yürürlükteki resmi ücret tarifesi kontrol edilmeli ve güncel başvuru harcı eksiksiz olarak yatırılmalıdır; eksik harç ödemeleri talebin usulden reddine neden olur. Marka sahipleri tarafında ise en yaygın hata, genel şirket tanıtım broşürlerini veya tarihsiz görselleri yeterli delil zannederek sunmaktır.

Bir diğer kritik hata, savunma ve delil sunma sürelerinin kaçırılmasıdır. İptal tebligatını alan marka sahibi, kanunda öngörülen bir aylık yasal süreyi geçirirse veya bu süre içinde ek süre talebinde bulunmazsa, sonradan delil sunma hakkını kaybedebilir. Benzer şekilde, kısmi iptal imkânı varken markanın tüm sınıflarını içeren toptan taleplerde bulunmak, haklı olunan kısımlar açısından da sürecin uzamasına yol açabilmektedir.

Somut uyuşmazlık senaryosu

Somut bir senaryoda, Antalya bölgesinde faaliyet gösteren bir otel tedarikçisi işletme, yeni geliştirdiği endüstriyel temizlik ürünleri serisi için tescil başvurusu yapmak istemiştir. Yapılan ön araştırmada, seçilen marka ibaresinin sekiz yıl önce tescil edilmiş ancak tescil tarihinden bu yana hiçbir ticari faaliyette bulunmamış pasif bir şirkete ait olduğu görülmüştür. Girişimci, tescil engeliyle karşılaşmamak adına Antalya merkezli ticari faaliyetleri için Av. Arb. Billur Güler Aslım ile süreci hukuki güvenceye alarak TÜRKPATENT nezdinde kullanmama gerekçesiyle idari iptal başvurusu başlatmıştır. Kurum tarafından yapılan bildirim üzerine marka sahibi herhangi bir ticari fatura veya geçerli kullanım delili ibraz edememiş, neticesinde tescil kaydı terkin edilerek yeni girişimin tescil yolu açılmıştır.

Kullanılmayan markaların sicilden temizlenmesi, hem haksız tekellerin önlenmesi hem de piyasadaki yeni yatırımların önünün açılması bakımından hayati bir işlev görür. 2024 yılı itibarıyla idari aşamaya taşınan marka iptal başvurusu, sıkı usul kurallarına ve katı süre sınırlamalarına bağlıdır. Delillerin hukuka uygun hazırlanması, sürelere riayet edilmesi ve sürecin her aşamasında hak kaybına uğranmaması adına tescil sicilinin düzenli takip edilmesi büyük önem taşır.